'कट्टरताको छायामा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संघर्ष'

नमस्कार,

आज म फेरि कोलकाता आइपुगेकी छु।

यो एउटा वाक्य भन्न मलाई झन्डै उन्नाइस वर्ष लाग्यो।

निर्वासित व्यक्तिका लागि पात्रोले केवल समयको हिसाब राख्दैन। हरेक वर्ष बन्द ढोकाजस्तै हुन्छ; हरेक महिना प्रतीक्षाको एउटा ऋतु हुन्छ; र हरेक दिन आफ्नो ठेगाना गुमाएको पीडाजस्तो हुन्छ। आज, यति लामो प्रतीक्षापछि फेरि कोलकाताको माटोमा उभिँदा मलाई लागिरहेको छ—म केवल एउटा सहरमा फर्किएकी छैन, म आफ्नो जीवनको हराएको एउटा अध्यायमा फर्किएकी छु।

आज तपाईंहरूले दिनुभएको माया, सम्मान र आत्मीयताका लागि म हृदयदेखि आभारी छु।

सेक्युलर मिसनका अध्यक्ष उस्मान गनी मल्लिकले मलाई कोलकाता आउन निम्तो दिनुभएको हो। मेरो फर्किने बाटो आशाभन्दा पर बन्द भएको जस्तो लागिरहेको थियो, तर त्यस ढोकामा पहिलो पटक साहसका साथ ढकढक्याउने व्यक्ति उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो। उहाँप्रति म हृदयदेखि कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु। साथै, माननीय अर्थमन्त्री डा. स्वपन दासगुप्ता, मेरा लामो समयदेखिका शुभचिन्तक श्री तथागत राय, शाश्वती घोष, मोहित राय तथा आजको कार्यक्रमसँग जोडिनुभएका सबैप्रति म हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछु।

विशेष धन्यवाद म लेखक शीर्षेन्दु मुखोपाध्यायलाई दिन चाहन्छु, जसलाई म अत्यन्त माया र गहिरो सम्मान गर्छु। उहाँ पनि म जस्तै मयमनसिंहमा जन्मनुभएको हो। हाम्रो जन्मभूमिलाई एउटा नक्साले दुई देशमा बाँडिदियो, तर त्यसले हाम्रो स्मृति र हाम्रो भाषा बाँड्न सकेन।

आजको यस सुखद दिनमा म बंगालका दुई महान् मस्तिष्क—शिबनारायण राय र अम्लान दत्त—लाई सम्झिरहेकी छु। उहाँहरूले मलाई अत्यन्त स्नेह गर्नुहुन्थ्यो र मलाई पश्चिम बंगालबाट जबर्जस्ती निकालिँदा गहिरो पीडा महसुस गर्नुभएको थियो। यदि उहाँहरू आज जीवित हुनुहुन्थ्यो र मेरो यो घरफिर्ती देख्न पाउनुहुन्थ्यो भने, निश्चय नै अत्यन्त खुसी हुनुहुन्थ्यो।

एउटी लेखिकाले आफ्नै भाषाको सहरमा प्रवेश गर्न प्रहरी सुरक्षा चाहिनु हाम्रो समयको एउटा पीडादायी सत्य हो। एउटा लेखकको जीवन जोगाउनु भनेको केवल एउटा मानिसको जीवन जोगाउनु होइन; उसको बोल्ने अधिकार, असहमति व्यक्त गर्ने अधिकार र कलमको स्वतन्त्रता जोगाउनु पनि हो।

म त्यस्तो दिनको सपना देख्छु, जुन दिन कुनै लेखकले आफूले लेखेको कुराका कारण प्रहरीको सुरक्षा लिनुपर्ने छैन; र कुनै स्वतन्त्र विचारकले सत्य बोलेको अपराधमा आफ्नो देशबाट निर्वासित हुनुपर्ने छैन। मेरो सुरक्षाको जिम्मेवारी लिनुभएकोमा माननीय मुख्यमन्त्री तथा पश्चिम बंगाल सरकारप्रति म हार्दिक आभारी छु। मलाई सम्मान गर्नुभएकोमा मुख्यमन्त्रीप्रति पनि म गहिरो कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु।

तर कृतज्ञता भनेको निष्ठाको सम्झौता होइन। कसैले गरेको उपकारको बदलामा म आफ्नो विचार गर्ने स्वतन्त्रता धितो राख्दिनँ। त्यसैगरी, कसैसँग असहमति हुनु भनेको कृतघ्न हुनु पनि होइन। राम्रो कामको प्रशंसा गर्न पार्टीप्रति निष्ठावान हुनुपर्दैन; र असहमति व्यक्त गर्न कसैप्रति दुर्भावना राख्नुपर्दैन।

म यहाँ कुनै राजनीतिक पार्टीको आवाज बनेर आएकी होइन। न त कुनै पार्टीलाई पराजित गर्न आएकी हुँ।

म यहाँ महिला समानता, मानव अधिकार, धर्मनिरपेक्षता, तर्क, स्वतन्त्र चिन्तन र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षमा बोल्न आएकी हुँ।

आजको दिनले एउटा सरल सत्यको साक्षी दिएको छ—डर सधैँ रहँदैन, प्रतिबन्ध सधैँ रहँदैन, र कुनै पनि ढोका सधैँका लागि बन्द रहँदैन।

म कोलकातामा स्थायी रूपमा बस्न माग गरिरहेकी छैन। म केवल यति चाहन्छु—यस सहरमा आउने-जाने मेरो अधिकारलाई अब अपवादको रूपमा नहेरियोस्; हरेक पटक असम्भव कुरालाई सम्भव बनाउनुपर्ने अवस्था नहोस्। मेरो आगमन समाचार बन्न छाडोस् र सामान्य कुरा बनोस्। म पर्यटकका रूपमा होइन, यही सहरकी आफ्नै मान्छेका रूपमा आउन सकूँ—यो भाषा र संस्कृतिसँग सम्बन्धित, यसमा आफ्नो ठाउँ भएको व्यक्तिका रूपमा।

आज अगस्ट १ हो।

अगस्ट मेरो जन्मको महिना हो। अगस्ट नै मेरो निर्वासनको महिना हो। र आजदेखि अगस्ट मेरो घरफिर्तीको महिना पनि भएको छ।

८ अगस्ट १९९४ मा तत्कालीन सरकारले मलाई बंगलादेश छाड्न बाध्य बनायो। रातको अँध्यारोमा मेरो मातृभूमिको ढोका मेरो अगाडि बन्द गरियो। त्यसपछि सरकारहरू आए र गए, तर त्यो ढोका फेरि कहिल्यै खुलेन।

अबको सात दिनमा मेरो निर्वासनको ३२ वर्ष पूरा हुनेछ। मैले आफ्नो मातृभूमिबाहिर बिताएको समय मैले त्यही मातृभूमिभित्र बिताएको समयभन्दा पनि बढी भइसकेको छ।

राज्यले मलाई मेरो देशबाट निकाल्यो, तर मेरो हृदयबाट देशलाई निकाल्न सकेन। बंगाली भाषा मेरो साथमा बोकेर हिँड्न सकिने मातृभूमि हो—पृथ्वीको एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म मैले आफूसँग बोकेर हिँडेको मातृभूमि।

म एउटा बंगालमा जन्मिएँ। अर्को बंगालमा मैले गुमाएको घर भेट्टाएँ। तर अन्ततः दुवै बंगालमा एउटी बंगाली लेखिकाले आफ्नो घर भन्न सक्ने सानो कुनासम्म बाँकी रहेन।

युरोपले मलाई नागरिकता, सुरक्षा र आश्रय दियो, त्यसका लागि म कृतज्ञ छु। तर नागरिकता र अपनत्व एउटै कुरा होइनन्। घरलाई सुरक्षित बनाउन सकिन्छ; तर ‘घर’ भाषा, स्मृति, संस्कृति र मानवीय प्रेमले निर्माण हुन्छ।

पश्चिम बंगालसँग मेरो सम्बन्ध आजदेखि सुरु भएको होइन। सन् १९७० को दशकमा म मयमनसिंहमै बस्दा कोलकाताको साहित्य पढ्थेँ र यहाँका गीत तथा नाटक सुन्थेँ। मैले कोलकातालाई देख्नुअघि नै किताब, धुन र मान्छेका आवाजमार्फत चिनेकी थिएँ।

सन् १९७८ मा, किशोरावस्थामै, मैले ‘सेन्जुती’ नामको साहित्यिक पत्रिका सम्पादन गर्न थालेँ। पश्चिम बंगालबाट कविताहरू हुलाकमार्फत आउँथे—काँडेतार पार गर्दै खामभित्र मोडिएर आएका शब्दहरू। मैले ती कविताहरू प्रकाशित गरेँ र पश्चिम बंगालका साना साहित्यिक पत्रिकाहरूमा पनि लेखेँ। राजनीतिले बंगाललाई विभाजित गर्दा कविताले दुई बंगालबीच पुल निर्माण गरिरहेको थियो।

सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर म कोलकाता आउन थालेँ र सन् १९९० को दशकदेखि मेरा पुस्तकहरू यहाँ प्रकाशित हुन थाले। मैले कहिल्यै बंगाललाई ‘यो पारि’ र ‘त्यो पारि’ भनेर महसुस गरिनँ। काँडेतारले जमिन बाँड्न सक्छ, भाषा बाँड्न सक्दैन।

निर्वासनमा गएको एक दशकपछि, धेरै देश खोज्दै हिँडेपछि, मैले कोलकातामा एउटा घर भेट्टाएँ। यहाँ म खुसी र शान्त थिएँ; यहाँ मेरो सिर्जनशीलता जीवित थियो। मेरो पुस्तक ‘द्विखण्डिता’ माथि प्रतिबन्ध लगाइयो, तर कलकत्ता उच्च अदालतले उक्त प्रतिबन्ध खारेज गरिदियो। तैपनि, २२ नोभेम्बर २००७ मा पश्चिम बंगाल सरकारले मलाई कोलकाता छाड्न बाध्य बनायो।

मैले कुनै अपराध गरेकी थिइनँ। कुनै अदालतले मलाई निर्वासनको सजाय दिएको थिएन। तर कट्टरपन्थीहरूको धम्कीको मूल्य मैले नै चुकाउनुपर्‍यो—आफ्नो घर, आफ्नो सहर, आफ्ना पाठक र आफ्नो सामान्य जीवन गुमाएर।

मैले आफ्नै देशमा पनि कुनै अपराध गरेकी थिइनँ। तर बंगलादेशले मलाई सजाय दियो। आजभन्दा ३२ वर्षअघि उसले मलाई निर्वासनमा पठायो। मेरो अपराध के थियो? के मैले कसैको हत्या गरेकी थिएँ? के मैले कसैको घरमा आगो लगाएकी थिएँ?

म चिकित्सकका रूपमा काम गर्थेँ, र मेरा कथा, कविता तथा निबन्धहरूमा केही सामान्य सत्यहरू लेख्थेँ। मैले महिला र पुरुषका लागि समान अधिकारको माग गरेँ। धर्म, जाति, समुदाय वा लैङ्गिक पहिचान जे भए पनि सबै मानिसका लागि समान मानव अधिकारको माग गरेँ।

मैले भनेँ—धर्म, समाज, परिवार वा राज्यबाट बनेको कुनै पनि कानुन वा नियमले यदि मानिसको स्वतन्त्रता, समानता र गरिमा खोस्छ भने त्यसलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ। कुनै कानुन भगवानको नाममा घोषणा गरिएको छ भन्दैमा त्यो न्यायपूर्ण हुँदैन। मानव गरिमा धर्मको प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो हो; मानव अधिकार धार्मिक ग्रन्थका आदेशभन्दा ठूलो हो।

यी शब्दहरूलाई नै अपराध घोषणा गरियो। देशभर मेरो मृत्युको माग गर्दै जुलुसहरू निस्किए। ममाथि फतवा जारी गरियो; मेरो टाउकाको मूल्य तोकियो। मलाई सुरक्षा दिनुको सट्टा राज्यले मेरो गिरफ्तारीको आदेश निकाल्यो र अन्ततः मलाई देशबाट निकाल्यो।

मेरो निर्वासन केवल निजी दुःखान्त होइन। यो एउटा राज्यको नैतिक असफलताको इतिहास हो। जब कुनै राज्य आफ्ना नागरिकका अधिकारको रक्षा गर्नुको सट्टा धार्मिक धम्कीका अगाडि झुक्छ, त्यहाँ केवल एउटी लेखिका निर्वासित हुँदिनन्—कानुनको शासन निर्वासित हुन्छ, न्याय निर्वासित हुन्छ र राज्यको नैतिक साहस निर्वासित हुन्छ।

मलाई हटाएर राज्यले शान्ति ल्याएन; उसले एक निःशस्त्र लेखिकाको अधिकारसँग सम्झौता गरेर केही समयका लागि मौनता किनेको मात्र हो। एउटा लेखकलाई हटाइदिनुस्, सडक एक दिनका लागि शान्त हुन सक्छ—तर राज्य कमजोर हुन्छ र धम्की दिनेहरू बलिया हुन्छन्। उनीहरूले सिक्छन्—पर्याप्त ठूलो स्वरमा धम्की दिए राज्य घुँडा टेक्छ। डरका अगाडि सम्झौता गर्नु शान्ति होइन; त्यो अर्को धम्कीका लागि भूमि तयार गर्नु हो।

सभ्य समाजमा तर्कको उत्तर अर्को तर्कले दिइन्छ, किताबको उत्तर अर्को किताबले दिइन्छ। कुनै विचारले तपाईंलाई अप्ठ्यारो लाग्छ भने त्यसको विरोध गर्नुहोस्, खण्डन गर्नुहोस्, त्यसका विरुद्ध लेख्नुहोस्। तर लेखकलाई मार्ने प्रयास नगर्नुहोस्। उनलाई जेल नहाल्नुहोस्। उनलाई उनको देश, भाषा, पाठक र घरबाट निर्वासित नगर्नुहोस्।

हामीलाई मन पर्ने शब्दका लागि मात्र सुरक्षित गरिएको स्वतन्त्रता अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता होइन। कुनै समाज कति सभ्य छ भन्ने कुरा यसबाट थाहा हुन्छ कि त्यहाँ अप्रिय र अलोकप्रिय विचारहरू कति सुरक्षित रूपमा व्यक्त गर्न सकिन्छ। विचारको भिन्नता सभ्यताको स्वाभाविक पक्ष हो; तर विचारको जवाफमा आउने मृत्युको धम्की सभ्यताको पराजय हो।

म मानिसहरूविरुद्ध लडिरहेकी छैन। म विनाशकारी विचारधाराविरुद्ध लडिरहेकी छु—त्यस्ता विचारधाराविरुद्ध, जसले महिलालाई पुरुषभन्दा तल राख्छन्, बालबालिकालाई तर्कको सट्टा अन्धआज्ञाकारिता सिकाउँछन्, धर्मत्याग वा ईश्वरमा अविश्वासलाई अपराध ठान्छन् र फरक धर्म वा विचार राख्ने मानिसलाई घृणा गर्न वा मार्न सिकाउँछन्।

म धार्मिक कट्टरपन्थका हरेक रूपको विरोध गर्छु। तर इस्लामी कट्टरपन्थविरुद्ध म अझ बढी र अझ स्पष्ट रूपमा बोल्छु, किनभने बाल्यकालदेखि नै मैले त्यसलाई नजिकबाट देखेकी छु। मैले इस्लामी कानुनमा महिलामाथि हुने विभेद देखेकी छु; गैर-मुस्लिम, नास्तिक र स्वतन्त्र विचारकहरूको उत्पीडन देखेकी छु; मानिसको निजी जीवन, विचार र स्वतन्त्रतामाथिको हस्तक्षेप देखेकी छु; र संसारभर जिहादी अतिवादीहरूले फैलाएको आतंक तथा हत्या देखेकी छु। त्यसैले म यसलाई कुनै आवरणबिना स्पष्ट रूपमा नाम लिएर आलोचना गर्छु।

म धार्मिक कट्टरपन्थका सबै रूपलाई एउटै श्रेणीमा राख्दिनँ। न त अन्यत्रका कट्टरपन्थहरूको सूची सुनाएर इस्लामी कट्टरपन्थलाई लुकाउँछु। जहाँ अन्याय हुन्छ, त्यहाँ त्यसका लागि जिम्मेवार विचारधाराको नाम लिएर आलोचना गर्छु। सन्तुलनको नाममा सत्यलाई धमिलो बनाउनु तटस्थता होइन; त्यो असत्यसँग गरिएको सम्झौता हो।

इस्लामको आलोचना गर्नु मुस्लिमहरूलाई घृणा गर्नु होइन। मानिसका अधिकार हुन्छन्; विचारधाराका हुँदैनन्। मानिसको सुरक्षा हुनुपर्छ; विचारधारामाथि प्रश्न उठाइनुपर्छ।

कुनै धर्मको इतिहास, कानुन र सिद्धान्तको आलोचना गर्नु त्यस धर्म मान्ने मानिसलाई घृणा गर्नु होइन।

मुस्लिमहरूको भलो चाहनुको अर्थ उनीहरूलाई धार्मिक शासनको बन्धनमा कैद राख्नु होइन। म मुस्लिम समाजहरूमा स्वतन्त्र चिन्तन फस्टाएको देख्न चाहन्छु; तर्कशील र धर्मनिरपेक्ष मानिसहरूको संख्या बढेको देख्न चाहन्छु; महिलाहरूले पूर्ण समानता पाएको देख्न चाहन्छु; र कसैको पनि मानव अधिकार उल्लङ्घन भएको देख्न चाहन्नँ।

कुनै पनि विचारधारा आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। इस्लामको आलोचना गर्नु वा त्यसबारे सत्य बोल्नु मुस्लिमहरूप्रतिको शत्रुता होइन। बरु मुस्लिम समाजभित्र सुधार, विकास र मानव मुक्तिका लागि यस्तो आलोचना अपरिहार्य छ।

आजका अधिकांश लोकतान्त्रिक समाजमा इसाई, हिन्दू, यहूदी वा बौद्ध—कुनै पनि धर्म सैद्धान्तिक रूपमा आलोचनाभन्दा माथि छैन। धर्म र धार्मिक संस्थाहरूको आलोचनामार्फत नै यी समाजहरूले प्राचीन विभेद र अन्धविश्वासका धेरै रूपबाट आफूलाई मुक्त गरेका छन्।

स्पेनी इन्क्विजिसन अहिले इतिहासको एउटा अँध्यारो अध्यायमा सीमित छ। तर मुस्लिम विश्वका धेरै देशमा एउटा ‘इस्लामिक इन्क्विजिसन’ अझै जारी छ। धार्मिक भावनामा चोट पुर्‍याएको नाममा बनाइएका कानुन, फतवा, जेल, भीडद्वारा हत्या, मृत्युको धम्की र निर्वासन—यी सबैको उद्देश्य एउटै हो: आलोचकलाई मौन बनाउनु।

त्यसैले मुस्लिम समाजका केही स्वतन्त्र विचारक मारिएका छन्, केही जेलमा छन् र केही निर्वासित छन्। हामी आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर असहमति व्यक्त गर्नेहरू चाहन्छौँ कि मुस्लिम समाजहरूले पनि अन्धआज्ञाकारिताको जन्जिर तोडून् र तर्क, समानता, मानव अधिकार तथा आधुनिकतातर्फ अघि बढून्। हामी विनाश गर्न आलोचना गर्दैनौँ; परिवर्तन गर्न आलोचना गर्छौँ।

महिलालाई पुरुषको यौन दासीजस्तो व्यवहार गर्ने, गैर-मुस्लिमप्रति घृणा सिकाउने वा इस्लामका सुधारक तथा आलोचकको हत्या स्वीकृत गर्ने कुनै पनि सिद्धान्तमाथि प्रश्न उठाइनुपर्छ।

झन् पीडादायी कुरा के छ भने मुस्लिम समाजलाई अँध्यारोमा राख्ने इस्लामी अतिवादीहरू मात्र छैनन्; आफूलाई तथाकथित प्रगतिशील वामपन्थी भन्ने एउटा वर्गले पनि यो जडतालाई बचाइरहेको छ। उनीहरू आफैँ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र महिला–पुरुष समानताको सुविधा उपभोग गर्छन्, तर इस्लामका आलोचक र सुधारकहरूलाई ‘मुस्लिमविरोधी’ भनेर आरोप लगाउँछन्।

म उनीहरूबाट निरन्तर आक्रमणमा परिरहेकी छु। उनीहरू सोध्छन्—तपाईं हिन्दू, बौद्ध र इसाई कट्टरपन्थविरुद्ध पनि त्यही स्तरमा किन लड्नुहुन्न?

त्यो तर्कअनुसार, के राजा राममोहन रायले सती प्रथाविरुद्ध लडे तर संसारका हरेक धर्ममा रहेका हरेक अन्धविश्वासविरुद्ध एकैपटक नलडेका कारण उनलाई खारेज गर्नुपर्ने हो? के ईश्वरचन्द्र विद्यासागरले हिन्दू विधवाहरूको अधिकारका लागि लडे तर अन्य सबै धर्म सुधार्न नहिँडेको कारण उनको आलोचना गरिएको थियो?

सामाजिक सुधारकले आफूले सबैभन्दा नजिकबाट चिनेको समाजको अन्यायबाट आफ्नो संघर्ष सुरु गर्छ। तर मेरो हकमा मात्र यो सिद्धान्त किन लागू नहुने?

इस्लामी जिहादी लडाकुहरूले धम्की र हत्यामार्फत आलोचकहरूलाई मौन बनाउँछन्। कट्टरपन्थसामु आत्मसमर्पण गर्ने राज्यहरूले कानुन, जेल र निर्वासन प्रयोग गर्छन्। र आफूलाई धर्मनिरपेक्ष, वामपन्थी तथा प्रगतिशील भन्नेहरू निन्दा, नियतमाथि शंका र सामाजिक बहिष्कारको माध्यम प्रयोग गर्छन्। तर तरिका फरक भए पनि परिणाम एउटै हुन्छ—इस्लामको आलोचना मौन बनाइन्छ, मुस्लिम महिलाको अधिकारबाट वञ्चित अवस्था यथावत् रहन्छ र मुस्लिम समाजको विकास अवरुद्ध हुन्छ।

आफ्ना लागि आधुनिकता माग्ने तर मुस्लिम समाजका लागि मध्ययुगीन कानुनको वकालत गर्नेहरू नै मुस्लिमहरूका सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन्। आफ्नी छोरीको स्वतन्त्रतालाई अधिकार भन्ने तर मुस्लिम छोरीको दमनलाई संस्कृति भन्ने मानिसहरू कुनै पनि अर्थमा प्रगतिशील होइनन्।

मुस्लिम विश्वका धेरै समाजमा सातौँ शताब्दीका सामाजिक परिस्थितिबाट जन्मिएका महिला-विरोधी र विभेदकारी नियमहरूलाई अझै शाश्वत कानुनका रूपमा व्यवहार गरिन्छ। पात्रो अगाडि बढ्दैमा समाज आधुनिक हुँदैन। हाम्रो हातमा आधुनिक प्रविधि हुनु र सहरमा अग्ला भवन हुनु मात्रले हामी आधुनिक हुँदैनौँ। समाज आधुनिक बन्न उसका कानुन, शिक्षा, नैतिकता र राज्यसम्बन्धी अवधारणा पनि आधुनिक हुनुपर्छ। यदि कुनै प्राचीन नियम आजका मानव अधिकार, स्वतन्त्रता र समानताको मापदण्डअनुसार अन्यायपूर्ण छ भने त्यसलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ।

म हरेक व्यक्तिको धर्ममा विश्वास गर्ने, धर्म ग्रहण गर्ने र त्यसको प्रचार गर्ने अधिकारको रक्षा गर्छु। त्यसैगरी विश्वास नगर्ने, धर्म त्याग्ने र धर्मको आलोचना गर्ने अधिकारको पनि समान रूपमा रक्षा गर्छु। विश्वास गर्ने स्वतन्त्रताको अर्थ विश्वासलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्नु होइन। यदि विश्वास गर्ने स्वतन्त्रता छ भने विश्वास नगर्ने स्वतन्त्रता पनि हुनुपर्छ।

साँचो धर्मनिरपेक्षता भनेको केवल हरेक धर्मका चाडपर्वमा देखापर्नु होइन। यसको अर्थ धार्मिक अधिकारलाई राज्य, कानुन, राजनीति र शिक्षाबाट अलग राख्नु हो। राज्यको कर्तव्य धर्मको रक्षा गर्नु होइन; विश्वासी र अविश्वासी दुवै नागरिकको समान अधिकारको रक्षा गर्नु हो।

राज्यको कुनै धर्म हुनु हुँदैन; राज्यको धर्म न्याय हुनुपर्छ।

कानुनको कुनै धर्म हुनु हुँदैन; कानुनको आधार समानता हुनुपर्छ।

महिलाको अधिकार उनको जन्म वा धार्मिक पहिचानमा निर्भर हुन सक्दैन। उनको शरीर उनको आफ्नै हो, उनको जीवन उनको आफ्नै हो र उनका निर्णय पनि उनकै आफ्नै हुन्। पुरुषसँग महिलाको समानता अस्वीकार गर्ने कुनै पनि धार्मिक कानुन खारेज गरिनुपर्छ। मानव गरिमा धर्मको गरिमाभन्दा ठूलो हो।

एउटै देशका नागरिकले फरक–फरक धर्म मान्छन् भन्दैमा उनीहरूको अधिकार फरक हुन सक्दैन। भारत र बंगलादेश दुवैलाई धार्मिक पहिचानभन्दा माथि उठेको समान नागरिक संहिता आवश्यक छ; तर त्यो बहुसंख्यक धर्मको कानुन सबैमाथि थोपर्ने व्यवस्था हुनु हुँदैन। त्यो संविधान, मानव अधिकार तथा महिला–पुरुषको पूर्ण समानतामा आधारित नागरिक कानुन हुनुपर्छ।

चार दशकभन्दा बढी समयदेखि मैले मानवतावाद, धर्मनिरपेक्षता, वैज्ञानिक चिन्तन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र महिला–पुरुष समानताका पक्षमा बोल्दै आएकी छु। खतरा आयो, निर्वासन आयो, एक्लोपन आयो—तर मेरा विश्वासहरू कहिल्यै परिवर्तन भएनन्।

आज बंगलादेशमा बढिरहेको कट्टरपन्थ र साम्प्रदायिकता भयावह छ। जिहादी आतंकवादीहरूले राजीव हैदर, अभिजित राय, वासिकुर रहमान बाबु, अनन्त विजय दास, निलय नील र फैसल आरिफिन दिपनलगायत धेरै साहसी स्वतन्त्र विचारकहरूको हत्या गरेका छन्। उनीहरूको अपराध के थियो? उनीहरूले प्रश्न गरेका थिए; इस्लामका विभेदकारी सिद्धान्तहरूको आलोचना गरेका थिए; र गैर-विश्वासीहरूमाथि हुने उत्पीडन तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको आक्रमणको सत्य उजागर गरेका थिए।

उनीहरूको हत्याले समाजलाई एउटा सन्देश दियो—प्रश्न गर्‍यौ भने मर्नेछौ; चुप लाग्यौ भने बाँच्न सक्छौ।

म त्यो सम्झौता अस्वीकार गर्छु। मौनताको मूल्यमा किनिएको जीवन स्वतन्त्र जीवन होइन।

तर प्रश्नलाई मार्न सकिँदैन। एउटा प्रश्नकर्ताको हत्या गर्नुस्, त्यो प्रश्न सयौँ अन्य आवाजमा फेरि फर्किन्छ। आफ्ना आलोचकहरूको हत्या गर्ने, जेल हाल्ने वा निर्वासनमा पठाउने समाजले आलोचकलाई नष्ट गर्दैन—उसले आफ्नै भविष्यको हत्या, कैद र निर्वासन गर्छ।

तैपनि म आशा त्याग्दिनँ। म विश्वास गर्छु—एक दिन बंगलादेशमा पनि धर्म र राज्य अलग हुनेछन्; महिलाहरूले पूर्ण समानता पाउनेछन्; धार्मिक अल्पसंख्यकहरू सुरक्षित रूपमा बाँच्नेछन्; र नास्तिक तथा स्वतन्त्र विचारकहरू विशेष सुरक्षा बिना सडकमा हिँड्न सक्नेछन्।

आशा अन्ध आशावाद होइन। अँध्यारो छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि उज्यालो सिर्जना गर्ने जिद्दी संकल्प नै आशा हो।

म यस्तो उपमहाद्वीपको सपना देख्छु जहाँ धार्मिक कट्टरताको स्थान वैज्ञानिक चिन्तनले लिनेछ, अज्ञानताको स्थान शिक्षाले लिनेछ, बर्बरताको स्थान मानवताले लिनेछ र पछौटेपनको स्थान आधुनिकताले लिनेछ।

कट्टरपन्थले अज्ञानता, घृणा र हिंसालाई डढेलोजस्तै बोकेर हिँड्छ—र डढेलो काँडेतारमा रोकिँदैन। सन् १९४७ को विभाजन, धर्मको नाममा गरिएको विभाजनले, यस उपमहाद्वीपमाथि ठूलो विपत्ति ल्यायो। धर्मको नाममा अब कुनै विभाजन नहोस्। अब कुनै रक्तपात नहोस्। अब कुनै निर्वासन नहोस्।

शान्तिको आधार बनोस्—इमानदारी, समानता, सहिष्णुता, मानवता, उदारता र पारस्परिक सम्मान।

आज म यही सपनासहित फेरि कोलकाताको अगाडि उभिएकी छु।

कोलकाता, यति वर्षसम्म मैले तिमीलाई सोधिरहेँ—मैले तिम्रो के बिगारेकी थिएँ? मैले किन जानुपर्‍यो? तर आज म उत्तर माग्न आएकी होइन। म केवल यति भन्न आएकी हुँ—

म फर्किएँ।

मेरो आँखामा आँसु छन् र हृदयमा चोट छ, तर मेरा हात प्रेमले भरिएका छन्। जुन सहरले मलाई रुवायो, त्यही सहरले मलाई सपना देख्न पनि सिकायो। जुन सहर छाड्न म बाध्य भएँ, वर्षौँसम्म हरेक वर्ष फर्किएर आउन मैले सपना देखेको सहर पनि यही हो।

मलाई थाहा छ—मेरो प्रस्थान र फर्काइबीच बितेका उन्नाइस वर्ष कसैले मलाई फिर्ता दिन सक्दैन। तर आज खुलेको यो ढोकाले एउटा कुरा प्रमाणित गरेको छ—अन्याय लामो समयसम्म टिक्न सक्छ, तर सधैँ टिकिरहन सक्दैन।

मेरो कोलकाता फर्काइ केवल निजी खुसी होइन; यो निर्वासन र प्रतिबन्धमाथि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, स्वतन्त्र चिन्तन र मानवीय प्रेमको विजय हो।

निर्वासनले मेरो ठेगाना खोस्यो, तर मेरो भाषा खोस्न सकेन।

उसले मेरो घर खोस्यो, तर फर्किने मेरो चाहना खोस्न सकेन।

म बाँचुन्जेल, पृथ्वीको जुनसुकै कुनामा भए पनि, म लेखिरहनेछु। आफूलाई सत्य लाग्ने कुरा म भनिरहनेछु।

आज १ अगस्ट २०२६ हो।

आज मेरो जीवनको एउटा घटनाको दिन मात्र होइन—आज एउटा बन्द ढोका खुलेको दिन हो। इतिहासले ढोका बन्द गर्नेहरूलाई पनि सम्झन्छ; ढोका खोल्नेहरूलाई पनि सम्झन्छ।

तपाईंहरू सबैप्रति मेरो प्रेम।

तपाईंहरू सबैप्रति मेरो गहिरो कृतज्ञता।

धन्यवाद, पश्चिम बंगाल।

धन्यवाद, कोलकाता।

आज तपाईंहरूले मलाई केवल आफ्नो सहरमा फर्कन अनुमति दिनुभएको छैन—तपाईंहरूले मलाई मैले गुमाएको जीवनमा फर्काइदिनुभएको छ।

आज म फेरि एकपटक भन्न सक्छु—

अन्ततः कुनै नक्सा मेरो देश होइन; मानिसहरूको प्रेम नै मेरो देश हो।

(लेखिका तसलिमा नासरिनाद्वारा कलकत्तामा व्यक्त विचारको अनुवाद)